Kun je verplichte zorg aanvragen voor een naaste?
Bijgewerkt in september 2026
Deze procedure geldt alleen in Nederland. In België beslist de vrederechter over een gedwongen opname.
Niet zelf, maar je kunt het wel in gang zetten. Je doet een melding bij de gemeente, en die onderzoekt of verplichte zorg nodig is. Alleen een rechter kan een zorgmachtiging geven, op verzoek van de officier van justitie. Verplichte zorg is altijd het laatste middel, en bij alleen een verslaving is de kans klein.
Wanneer verplichte zorg kan
Het gedrag van je naaste moet door een psychische stoornis leiden tot ernstig nadeel, voor je naaste of voor anderen. Denk aan levensgevaar, ernstige verwaarlozing, grote financiële schade of maatschappelijke teloorgang. Daarnaast moet vrijwillige zorg niet meer lukken en mag er geen lichtere oplossing bestaan.
En bij een verslaving?
Wees hier realistisch. De wet sluit een verslaving niet uit, maar in de praktijk wijzen de psychiater, de officier van justitie of de rechter verplichte zorg bij alleen een verslaving vrijwel altijd af. Meestal lukt het pas als er ook een andere psychische stoornis speelt, zoals een psychose, een ernstige depressie of hersenschade, en het ernstige nadeel daaruit voortkomt.
Een gedwongen opname om alleen af te kicken helpt bovendien zelden. Zonder eigen motivatie volgt na het ontslag vaak snel een terugval. Kijk daarom ook naar wat wel binnen je bereik ligt: je eigen grenzen, steun voor jezelf als naaste en hulpverleners die je naaste motiveren om zelf hulp te zoeken.
Zo doe je een melding
- Neem contact op met het meldpunt van de gemeente waar je naaste woont. Dat kan telefonisch, schriftelijk of online. Je kunt ook de huisarts of de behandelaar van je naaste vragen om je te helpen bij de melding.
- Vertel wat je ziet en waarom je je zorgen maakt. Wil je anoniem blijven, zeg dat dan. Je naam komt dan niet in de aanvraag, maar later in de procedure mag je naaste de stukken inzien. Uit de inhoud kan dan blijken dat de melding van jou komt.
- De gemeente doet binnen veertien dagen een verkennend onderzoek en besluit of ze een aanvraag indient bij de officier van justitie.
- De officier van justitie laat een onafhankelijk psychiater onderzoek doen en beslist binnen vier weken, of zes weken als je naaste zelf een plan van aanpak maakt, of de zaak naar de rechter gaat. De rechter beslist daarna binnen drie weken.
Extra rechten voor partner, ouders en directe naasten
Deze rechten gelden voor de echtgenoot, de geregistreerd partner of de partner met een samenlevingscontract, de ouders, de vertegenwoordiger en voor de zorg essentiële naasten. Je krijgt dan bericht van de gemeente over je melding. Vindt de gemeente verplichte zorg niet nodig, maar jij wel? Dan moet de gemeente de aanvraag toch naar de officier van justitie sturen.
Besluit de officier van justitie daarna dat verplichte zorg niet nodig is, dan kun je binnen veertien dagen na het bericht van de gemeente schriftelijk en met redenen vragen om de zaak alsnog aan de rechter voor te leggen.
Wat er tijdens de procedure gebeurt
- Je naaste krijgt een advocaat. Die advocaat is gratis. De rechter hoort je naaste voordat er een beslissing valt.
- Je naaste kan zelf een plan maken. Binnen drie dagen kan je naaste laten weten samen met familie of naasten een plan van aanpak te willen maken om verplichte zorg te voorkomen. Jij kunt daarbij helpen.
- Je mag meepraten over het zorgplan. Als familielid of naaste die betrokken is bij de zorg krijg je de kans om je zienswijze te geven, bij voorkeur in een gesprek.
Hoelang een zorgmachtiging duurt
Een eerste zorgmachtiging duurt maximaal zes maanden. Een zorgmachtiging die daarop aansluit, duurt maximaal twaalf maanden. Tegen de beslissing van de rechter staat geen hoger beroep open.
Is het acuut?
Is er direct gevaar, bel dan 112. In een acute crisis kan de burgemeester een crisismaatregel opleggen, zonder de procedure hierboven. Twijfel je, bel dan de huisarts of de huisartsenpost.
Steun voor jou
Wordt verplichte zorg voorbereid of gegeven, dan heb je als betrokken familielid of naaste recht op een familievertrouwenspersoon. Die werkt onafhankelijk van de zorgaanbieder en helpt je met advies en bij klachten. Voor juridisch advies over je eigen situatie kun je terecht bij het Juridisch Loket.
Bron: Wet verplichte ggz (versie 1 juli 2025), Rechtspraak en Informatiepunt dwang in de zorg, gecontroleerd in september 2026. Deze pagina geeft algemene informatie en is geen juridisch advies.